Arelas de Aquelar

O Samaín é a festa orixen celta máis importante época pagana que dominou Europa ata o cristianismo, na que se celebraba o final da tempada de colleitas na cultura celta e  era considerada como o «Ano Novo Celta», que comenzaba coa estación oscura.

A antiga festividade céltica do samaín (pronunciado /ˈsˠaunʲ/ da Lingua irlandesa antiga samain) foi habitualmente descrita como unha comuñón cos espíritos dos defuntos que, especialmente nas datas do 31 de outubro ó 1 de novembro, terían autorización para camiñar entre os vivos. Abríanse as portas entre este mundo e o máis aló, dándolle á xente a posibilidade de reunirse cos seus antepasados mortos

A festa do samaín, a máis importante do período precristián, marcaba para os celtas o comezo dun novo ano. Nesa data prendíanse lumes sagrados fretando pólas de capudre e teixo. Con esta cacharela inicial alimentábanse as lareiras de todas as casas.

Polo samaín era costume baleirar nabos de gran tamaño –posteriormente cabazas- para pórlles dentro candeas. Varios séculos despois esta tradición –que se mantén aínda en Galiza, destacándose Cedeira- ten continuidade nas festas de Halloween (adaptación do samaín na cultura estadounidense, sendo máis semellante a un entroido), que poderían ter sido exportadas aos Estados Unidos de América polos irlandeses no século XIX e comezos do XX.

Este ano o día das letras galegas esta adicado o «poeta do Caurel»

A persoa que se ía converter no poeta Uxío Novoneyra nace o 19 de Xaneiro de 1930, na aldea de Parada de Moreda, en plena serra do Courel, dentro dunha familia labrega acomodada. O futuro escritor pasa a nenez e mocidade neste marco xeográfico courelán da Galicia arredada que segue conservando nese momento os seus tradicionais modos de vida e que conformará cos súa particular impronta as experiencias básicas da futura creación poética do autor, de inspiración esencialmente telúrica. Da mesma maneira, o ambiente histórico represivo da convulsa situación da década dos trinta e comezos dos corenta, que coincide cos anos de nenez e mocidade, deixarase ver máis tarde na súa poesía cívica.

Descobre a súa vida e a súa obra en : http://www.uxionovoneyra.com

LIBERTÁ chamas nos ollos tristes nas caras do METRO
nos que xa perderon o futuro e ganan o pan con sobresalto
na gran cidade nos tesos cumes i en todo o silencio preguntando.

Vélante os xóvenes
i os que saben da morte e xuntan inseguranza e desamparo.
Cando vexo un neno penso en ti
e si oio un bruído sin nome coido que ti chegas i acude todo o sangre.

Todo bruído sin nome é un agoiro.

Madrid / O Courel
1962- 1964

Recital de Uxío Novoneyra, Letras Galegas 1998 Vilaxoán de Arousa

Neste vídeo podese ver a evolución que sufriu Portonovo nos últimos anos.

Agardamos que vos guste.

A noite de San Xoán é a noite máxica por excelencia. Dende os tempos máis remotos, vense a celebrar esta festa en tódolos lugares de Galiza. Coincide co solsticio do verán, a noite mais curta do ano. É a noite do lume ou cacharelas da auga milagreira, das meigas e bruxas. Antes mantíñase a fogueira prendida ata a noite de San Pedro, pero este costume foise perdendo cos anos.Conta unha antiga lenda, que un grande incendio deixou o pobo destruído a modo de castigo.

No mes de San Xoán as mozas poñían nas súas portas ramas de codeso con poderes para escorrentar o parecer maleficios e meigallos, e cando o galo anunciaba co seu cantar o amencer do novo día, os homes do luar apañaban leña no monte para facer as lumieiras, propias desta noite de San Xoán. Logo, cando no ceo asomaban os cornos da lúa, organizaban a festa do lume onde ían todos. As mulleres levaban prendida na roupa unha rama de codeso para ter sorte ese día e comunicar esa sorte a quen bailara con elas ao redor da fogueira. E así, bailando sen desmaiar, ían apagando o lume cos pés, tendo moito coidado de non se queimar. A danza por fin acababa ao conseguiren deixar totalmente apagada a lumieira, sen que nin chamas nin tizóns os alcanzasen.

Pero o máis abraiante aínda que sexa unha terra de meigas (…por que habelas hainas) é que so quedaron en pé, as mulleres que polo poder do codeso lograron triunfar sobre o lume.Os homes agradecidos e moi admirados ante tanto poder, foron caendo axeonllados ante as súas donas.

Din que salta-la cacharela de San Xoán dá sorte,saltando sempre número impar. Hai moitos ditos sobre a fogueira:

*Saltando a lumieira feita con leña verde para afumar as bruxas, pódese sabe-lo futuro.

*As mozas que a salten un número impar de veces, sen toca-lo lume casarán dentro dun ano. Terán que facer a invocación: Salto por enriba do lume de san Xoán para que no me trabe nin serpe nin can.

*Deus te dou, Deus te criou, Deus che saque esta ollada se alguén cha botou, antes que o mal sexa visto,naceu Cristo,morra este mal e viva Cristo.

*A borralla da fogueira tirábase cara o río dicindo: Demo maldito,vaite de aí, aí vai a borralla de san Xoán atrás de ti, Deus te leve o mar onde non cantou galiña nin galo,e a que cantou levouna o diaño.

Refráns para este día: Po lo san Xoán as nove co día darán. Quen xexuna polo san Xoán e tolo ou non ten pan. Polo san Xoán a sardiña pinga no pan. Mañanciñas de San Xoán unhas corren e outras van. Po lo San Xoán calquera burro gaña pan. A auga de San Xoán tolle o viño e non da pan. Os aios postos no san Xoán son dentes de can………..

E costume comelas sardiñas con pan de millo, ou centeo, feito na casa, botar patacas coa tona ( cachelos ) no medio dos tizóns, e cantar cantigas da terra o redor da fogueira. Cando remata a festa moitos mozos van as “cancelas” polas parroquias, van collendo cousas e cámbianas de lugar, antes era costume deixalas no adro da igrexa, ou no campo de festas, sempre tendo coidado de non romper nada, agora xa non é así,cada vez a xente está en contra porque moitas veces o collido ou non aparece ou está roto.

Carballos bentos, herbas collidas no día de San Xoán, exvotos pendurados nas ponlas, curacións conseguidas a traveso do buraco dunha peneda ou pola fendedela dunha arbore.Isto todo prolonga deica nos as ilusións…….do tempo que pasou…Cando os paisanos choutan ou fan choutar as súas bestas a traveso das flamas das fogueiras do San Xoán, practican un vello rito céltico……Salomon Reinach.

HERBAS DE SAN XOAN

Costume tamén e facer na noite de San Xoán o “cacho”. O “CACHO” consiste en recoller prantas aromáticas e medicinais. Póñense toda a noite en auga, o orballo e retirase antes de que lle de o sol,utilizase para lavala cara.Noutros sitios aparte de lava-la cara, átanse as prantas e póñense a secar, para usar as que teñen propiedades curativas.

Recóllense moitas e algunhas varían segundo a zona. Aquí as mais comúns son: Herba de san Xoán (carrasquilla), petalos de Rosa, sabugueiro, follas de laranxeira e de limón, fento macho, hortensia, malva-rosa, codeso, fiuncho (anis,hinojo), herba Luisa, croque, margarida de campo (manzanilla), follas de figueira, follas de viño branco, chopo branco, romeu, miltrastes (troscas), follas de nogueira, e tamén hiperico, (herba de san Xoán) malva silvestre, silva macho( rosal do demo), trovisco, tromentelo, ruda…

Destacamos nalgunha delas as súas propiedades e crenzas dos nosos antepasados:

* O codeso, era pranta sagrada para os druídas celtas, coas súas ramas varríase a casa para protexela e purificala, ten propiedades diuréticas e tónicas para o corazón.

*Romeu, é unha das prantas máxicas, purifica e protexe, fai tempo queimábase cando había enfermos na casa, cheirar a súa madeira conserva a xuventude, é tónica, estimulante, cicatrizante, boa para o reuma e fai crecer o pelo.

* Hiperico, ou herba de san Xoán.a crenza era que o queimala na casa espantaba os demos,limpa a cara de grans, cicatrizante, antidepresiva.

*Fento macho, Cóntase deste fento que bota flores a media noite de San Xoán,estas serviran para facer feitizos.No “ciprianillo” (libro de maxia) contase que pondo un lenzo debaixo do fento,a maña estará cheo de demos pequenos.E velenoso,(paralizante muscular)

*Croque,pensase que onde medran os croques e onde se reúnen as meigas a bailar as noites de lúa chea. Pendúranse nas casas para espantalas.

*Fiuncho ou anís protexe do mal de ollo.Un saquiño con sementes axuda a conserva-la saúde. Para manter lonxe os carrachos hai que levar unha no zapato esquerdo usase para lava-los ollos,e ten propiedades dixestivas e diuréticas.

*Herba Luisa. (verbena olorosa).Utilizábase para facer moitos ritos e feitizos amorosos, ten propiedades dixestivas, din,que se lle chama así as festa por esta pranta por que as mozas casadeiras recollíana as doce da noite.

*Ruda,contra as dores de barriga e propiedades dixestivas,a ruda tamén se pranta a esquerda da porta da casa para dar boa sorte, na idade media utilizábase para protexerse contra a peste,boa para os catarros.

*Malva silvestre, “Cun horto e un malvar hai menciñas para un fogar”. É boa para a tose, queimaduras, picaduras de abellas…

*Sabugueiro, os froitos desta pranta chámanselle uvas de bruxa. É bo para as inflamacións, sudorífico e calma a tose. É moi usado para espanta-los sapos e serpes.

*Miltrastes, para o picar das estrugas,sempre nacen unhas perto das outras.

*Follas de Nogueira cura as Chagas do Corpo….etc.

O OVO OS PAPEIS

Mentres se cea, escríbese nun anaco de papel aqueles acontecementos BOS que queremos vivir e noutro anaco de papel aqueles aspectos malos que queremos afastar de nós. O papel do “malo” tírase á fogueira e o papel do “bo” gárdase debaixo do balde da auga de san Xoán e pola mañanciña retírase e gardase segredamente para que o bo chegue ás nosas vidas.

Para saber máis do San Xoan consultade este o seguinte enlace: http://moana.servidores.net/libros/sanxoan.txt

Hai varias teorías para explicar a orixe da festa dos maios. Algúns pensan que naceu no Paleolítico e outros coidan que apareceu no Neolítico, cando apareceu a agricultura.

En calquera caso, o que si parece claro é que nun principio os maios naceron como un ritual para invocar dos deuses a protección dos productos sementados na terra. Trátase dun rito agrario, encamiñado a propiciar boas colleitas, un rito para favorecer a fecundiade da terra por medio da arte (maios), a música e a poesía (coplas). Por iso a festa celébrase na primavera, un tempo no que a terra empeza a desperezarse e a despertar do seu longo sono invernal, un tempo no que a vida empeza a xermolar por todas partes. Celébrase a despedida do inverno, o frolecer das plantas e a chegada d os primeiros froitos.

A dos maios é unha festa pagana, anterior á chegada do cristianismo. Pero como moitas outras foi cristianizada, e por iso moitos dos maios levan na cima unha cruz, e por iso mesmo en moitos sitios a festa dos maios celébrase o día da Santa Cruz (3 de maio).

Nos tempos modernos, os maios volveron a converterse nunha festa «pagana» ou «laica» e romperon tamén o cordón umbilical que tiñan coa agricultura e convertéronse en festas «urbanas», ligadas fundamentalmente a colexios e a grupos e asociacións culturais. Na maior parte dos casos é unha festa organizada polo concello dunha cidade ou vila. E, para motivar a participación, a festa acompáñase ordinariamente dun concurso no que se reparten diferentes premios.

Hoxendía, os maios constan de dúas partes:
- Por un lado, están os maios propiamente ditos, que son «momumentos» feitos cunha estructura de madeira, que se reviste con musgo, flores, carrabouxos… procurando empregar sempre elementos naturais. Poden ser de dous tipos: os que teñen forma cónica ou piramidal, que son os enxebres ou tradiccionais; e os maios artísticos, que teñen forma libre (pontes, eirexas, carros de vacas, cruceiros, muíños, minicentrais… ou calquera outra forma que non sexa cónica nin piramidal).
- E, por outro lado, están as coplas, que son versos normalmente de seis sílabas, en estrofas de catro versos cada unha, con rima asonante nos versos pares. As coplas poden ter contido literario referente á primavera, pero o máis normal é que teñan un contido satírico referido a acontecementos recentes. Esta crítica céntrase na maioría das veces en asuntos locais, moi cercanos á xente do pobo no que os maios se celebran. É moi habitual aproveitar as coplas para criticar ós políticos locais lembrándose das súas promesas incumpridas e pedíndolle determinadas obras ou melloras que o pobo bota en falta, como pode ser un polideportivo, o arranxo dunha rúa, o adecentamento dun parque, ou calquera outra cousa. Segundo reza a tradicción as coplas cántanse o día dos maios e o mellor que pode pasar é que o público aplauda a rabear e ría con ganas.

Moito antes de que o Papá Noel ou Santa Claus viñese importado dende outras latitudes, en Galiza tamén había unha figura mítica propia do Nadal: O Apalpador. Mais nestes tempos de présa e consumo, o persoeiro autóctono ficou no esquecemento.

O Apalpador é un vello xigante, de oficio carboeiro, que vive nas devesa das altas montañas. Na noite de Nadal baixaba ás aldeas para achegarse aos nenos e ás nenas que durmían. Caladiñamente, apalpáballes as barrigas para ver se os pícaros estaban ben alimentados. Logo de desexarlle que no ano vindeiro non pasasen máis fame, marchaba deixándolles unha boa presada de castañas quentes.

A tradición, recollida por José André Lôpez Goncález nas comarcas do Courel e do Cebreiro, reflicte a conexión desta figura con outras semellantes como o Olentzero, o Pai Inverno ou o propio Papá Noel. Algín cren que se trata dun costume de orixe pre-cristián que no seu momento debeu estar espallado por todo o país e que foi desaparecendo progresivamente.

O Apalpador quer ser o teu amigo… en Facebook
A intervención e participación nas redes sociais contribuíu altamente á divulgación desta personaxe. Co apoio da plataforma ridiculista Sei o que nos Figestes, creouse mesmo un grupo no Facebook chamado O Apalpador quer ser o teu amigo. Tres semanas despois da súa creación, xa conta con máis de 300 membros.

Ademais, nos últimos días sóubose dun outro nome que leva esta figura no sur do país: O Pandigueiro. Este baixaba da Cabeza Grande pola banda de Trives e de que se agochaba na Raíña Loba pola banda do val do Salas. A cantiga chamábao: «Pandigueiro na noitiña, Pandigueiro vén axiña».

A cantiga de Amadora de Galego

Vai-te logo meu ninín/niniña,
marcha agora pra camiña.
Que vai vir o Apalpador
a palparche a barriguiña.
Xa chegou o día grande,
día do noso Señor.

Por aquela cemba
xa vén relumbrando
o señor Apalpador
para darvos o aguinaldo.

Cantiga de Amadora de Galego, labrega de 79 anos en Romeor do Courel
(Recollida en 1994 por José André Lôpez Gonçâlez)

Dende A Gentalha do Pichel animan a que se reintroduza esta figura para popularizala entre os máis pícaros.

O magosto é unha festa tradicional galega que se celebra no mes de novembro entre o día 1 Día de Tódolos Santos e o día 11 Día de San Martiño cuios elementos principais son a castaña e o fogo. Esta festa ten claros signos de orixe celta.

Hai varias teorías sobre a orixe do término Magosto: Magnus Ustus ( gran fogo) ou Magum Ustum (que resalta o carácer máxico do fogo)

Para os celtas, o primeiro de Novembro marcaba a data do fin do ano, a pasatempo do verao ao inverno, da época na que a vida se realizaba no exterior à época na que a vida se faciano interior da morada ao pe do lume da lareira.

Ese dia era chamado polos gauleses Samónios e polos irlandeses Samhain ou Samhaim e era unha festa à cal acodian todas as persoas dos poboados celebrando-se unha serie de rituais relacionados con a xustiza, o dereito e a política à vez que dun punto de vista relixioso acreditaba-se que a porta do Sidh, do alén, do lugar onde moraban os mortos, era aberta para que aquelas persoas que tiñan deixado este mundo puidesen comunicar mais outra vez con aquelas outras que aínda non o tiñan deixado.

Mais aínda hai outro elemento: A noite dos rituais de maxia druídicos, agora convertido en noite das bruxas era tradicionalmente a véspera do Samhain/Magusto, dia do fin do ano céltico que agora, esquecidas as tradicións proto-históri

cas seguirá a ser tamén o dia de fin de ano, mas desta vez segundo criterios modernos á que o novo fin de ano nos vai ser nel o vello 31 de Outubro non o novo 10 de Novembro, mas o 31 de Decembro dia de San Silvestre, un dos primeiros papas da época do Emperador Constantino e tamén velho defensor do cristianismo face o paganismo. Foi ele que prohibiu os rituais de maxia herdados da tradición pré-cristiá.

Para celebrar o día del Magosto, é costume ir a un monte cércano e prender unha fogueira na cal ásanse carne de porco, os chourizos e as castañas. Unha vez hai brasas, colocase sobre elas un cilindro metálico con buracos na sua base, chamado tambor, no que se estenden as castañas as que previamente se lles fixo un corte nun extremo para que non salten ou exploten. Unha vez asadas pélanse e a comer.

É común tisnarse a cara cos restos da fogueira, xa que trae sorte.

As festas irmáns a do magosto son as festa de gaztañarre no País Vasco, o maguestu en Asturias, a magosta en Cantabria, a castañada en Cataluña e a chiquitía, chaquetía, calvochá o magosto (chamada nalgúns lugares é igual que en Galiza) en Estremadura. Tamén se coñece como magosto o asado de castañas na rexión do Bierzo. En Portugal taménse atopa esta tradición e se denomina magusto.

Cada un temos un recordo especial dun magosto: o do colexio, oda aldea, o da pandilla ¿ é o teu cal é?